به‌ختیار عه‌لی... له‌ دیدارێکی تایبه‌ت بۆ ره‌خنه‌ی چاودێر "سازدانی: مه‌ریوان هه‌له‌بجه‌یی" پێشه‌کی مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی به‌شی یه‌که‌م: - جوانی منداڵی له‌وه‌دایه‌ که‌ مرۆڤ ده‌توانێت حه‌ز له‌هه‌موو شتێک بکات... - زۆر خه‌ڵک هه‌ن ده‌مرن و فێرنابن بژین... به‌شی دووه‌م: - شه‌سته‌کان ساڵانی وه‌رچه‌رخانی  کۆمه‌ڵی ئێمه‌بو به‌ره‌و  دڕنده‌یی، له‌و ساڵانه‌وه‌ په‌لاماردانی یه‌کدی و سه‌رکوتکردنی سیاسی و خنکاندنی ئازادیه‌کان ده‌ستی پێکرد... - منداڵ یه‌که‌مجار به‌رله‌وه‌ی بکه‌وێته‌ عه‌شقی ئینسانه‌وه‌‌ ده‌که‌وێته‌ عه‌شقی شته‌کانه‌وه‌، گه‌ر مرۆڤ ئه‌و توانایه‌ی نه‌بێت ناتوانێت بژی، ناتوانێت له‌سه‌ر زه‌وی نیشته‌جێ بێت.... به‌شی سێ یه‌م: - ئه‌مڕۆ زۆر که‌س بونه‌ نوسه‌ریی وه‌ک شتێکی زۆر گرنگ سه‌یر ده‌که‌ن. من وای نابینم... - نوسه‌ری ڕاسته‌قینه‌ ته‌نیا له‌و کاته‌دا له‌دایک ده‌بێت که‌ تێیدا هه‌ست ده‌کات، گه‌ر نه‌نوسێت ده‌مرێت یان ده‌دۆڕێت،،،، به‌شی چواره‌م: - غوربه‌تی من ئه‌و رۆژه‌ ده‌ست پێناکات که‌ سه‌فه‌رم کرد، به‌ڵکو ئه‌و رۆژه‌ ده‌ستم پێکرد که‌ قه‌سیده‌ی نیشتیمانم نوسی... - ئه‌و وێنه‌ رۆمانسیه‌ دینییه‌ی ناسیۆنالیستی کوردی بۆ نیشتیمانی کێشا، وێنه‌یه‌کی درۆزن بوو، تا سه‌ر ئێسقان درۆزن بوو، له‌گه‌ل قه‌سیده‌ی نیشتیماندا یه‌کجار و بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ماڵئاواییم له‌و وێنه‌یه‌ کرد، بێئه‌وه‌ی ئاوڕ بده‌مه‌وه‌ بزانم له‌ پشته‌وه‌ چیم پێده‌ڵێن... به‌شی پێنجه‌م: - من منداڵی کۆڵان نەبووم، هاوڕێی گەڕەکم کەم بوو. زۆر زووزوو دەمان گواستەوە، تا تەمەنم بوو بە چواردە ساڵ، هەشت جار گواستمانەوە و من هەشت کۆڵان و هەشت گەڕەکی جیاوازم بینی.... - باوکم پیاوێکی شۆرشگێڕ بوو کە قەت شۆڕشی ڕاستەقینەی خۆی نەدۆزییەوە. وەک ملیۆنەها خەڵک کە باوەڕیان بە کۆمۆنیزم هێنا باوەڕی بە کۆمۆنیزم هەبوو، پێموایە تا کۆتاییش باوەڕی بە کۆمۆنیزم هەبوو، بەڵام هیوای پێی نەمابوو. ئێجگار سەختە باوەڕت بە ئایدۆلۆژیایەک هەبێت و هیوات پێی نەبێت... به‌شی شه‌شه‌م: - کە من چاوم کردەوە کتێبخانەیەکی گەورە لە ماڵی ئێمەدا هەبوو، بەڵام لە سەدا هەشتای کتێبەکانی کتێبی سیاسی بوون، کارەکانی مارکس و ئەنگڵس و لینین و ماو و بلیخانیۆف و دەیانی تر هەموویمان هەبوو. بەڵام ژمارەیەکی گەورە ڕۆمانیشی تێدابوو. سەرەتا باوکم پتر ئەو کتێبە سیاسیانەی دەخوێندەوە... - خەڵکێک هەیە لەگەڵ شۆڕشدا دەڕۆن بۆئەوەی بیانگەێنێتە دەسەڵات، خەڵکێکیش هەیە لەگەڵ شۆڕشدا دەڕۆن بۆئەوەی ویژدانی خۆیان ئاسوودەبکەن و مرۆڤایەتی خۆیان ڕزگاربکەن. من لە «غەزەلنوس و باغەکانی خەیاڵ» دا زۆر لەسەر ئەو تەوەرە وەستاوم... ئەوە یەکێک لە تەوەرە گرنگەکانی ڕۆمانەکەیە... به‌شی حه‌وته‌م: - پێموایه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌و پێش ئێمه‌شدا ئایدۆلۆژیاکان زه‌برێکی زۆر کوشنده‌یان له‌ خه‌یاڵی ئه‌ده‌بیو هونه‌ری ئێمه‌دابێت، به‌جۆری ئێستاش ئه‌ده‌بیاتی ئێمه‌ له‌ده‌ستی ده‌رباز نه‌بووه‌... - ‌‌کوشتنی خه‌ون مایه‌ی جورئه‌تی بیرکردنه‌وه‌ نوسین بوو. مرۆڤ که‌ خه‌ونی نه‌بوو، ئیدی خۆی بۆ خه‌یاڵ و بیرکردنه‌وه‌ ته‌رخانده‌کات. ئیتر ناترسێت که‌س هیچی لێ زه‌وتبکات... چونکه‌ ئه‌وه‌ی که‌ده‌بێت زه‌وتی بکه‌ن، پێشتر زه‌وتکراوه‌... به‌شی هه‌شته‌م: - گه‌وره‌بوون ژه‌هرێکه‌ دڵۆپ دڵۆپ ده‌چێته‌ گیانته‌وه‌، ئاسان نیه‌ مرۆڤ باوه‌ڕ به‌وه‌ بهێنێت که‌ چیدی منداڵ نیه‌... - مرۆڤ ئه‌وکات گه‌وره‌ده‌بێت که‌ هه‌ستده‌کات پرسیارێکی ڕاسته‌قینه‌ی هه‌یه‌و ده‌بێت خۆی بۆ وه‌ڵامه‌که‌ی بگه‌ڕێت. پرسیارێک که‌س ناتوانێت وه‌ڵامت بداته‌وه‌، مامۆستاکان و دایکان و باوکان ناتوانن بتخه‌نه‌ سه‌ر یه‌قین، هه‌رکات مرۆڤ بووه‌ خاوه‌ن پرسیارێکی وه‌ها، ئیدی گه‌وره‌بووه‌و پێی ناوه‌ته‌ کامڵبوونه‌وه‌. مرۆڤ به‌ته‌واوه‌تی گه‌وره‌نابێت تاپرسیارێکی له‌وجۆره‌ی نه‌بێت... به‌شی نۆهه‌م: - من هه‌میشه‌ مۆسیقار بووم، به‌ڵام به‌دبه‌ختترین جۆری مۆسیقار، مۆسیقارێک به‌بێ ئامێر... - بهێنه‌ پێش چاوی خۆت تۆ مۆسیقارێکی باش بیت و له‌ ئۆرکسترایه‌کدا کار بکه‌یت شه‌ش مۆسیقاری نه‌زانی دیکه‌ی تێدابێت، ئه‌وه‌ چ عه‌زابێکی گه‌وره‌یه‌. وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ نوسه‌ر بیت و حوکمت بده‌ن له‌گه‌ڵ سێ چوار نوسه‌ری نه‌فامدا کتێبێک بنوسیت.  من مردنم له‌وه‌ پێباشتره‌... به‌شی ده‌یه‌م: - خۆشه‌ویتی و جنسیش له‌بنه‌ڕه‌تدا یارین، دوو سروشتیترین یارین که‌له‌گه‌ڵ مرۆڤدا له‌دایک ده‌بن... - له‌ وڵاتی ئێمه‌دا خوێندنه‌وه‌و نوسین وه‌ک جۆرێک له‌ خۆسه‌رقاڵکردنی کاتی بێکاری سه‌یر ده‌کرێن... جۆره‌ شتێک مرۆڤ بۆ پڕکردنه‌وه‌ی بێئیشی به‌کاریده‌هێنێت. ئه‌و بۆچونه‌ وایکردوه‌ نوسه‌ر له‌ژینگه‌ کۆنه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی خۆیدا هه‌میشه‌ وه‌ک بونه‌وه‌رێکی زیاد ومشه‌خۆر ته‌ماشا بکرێت به‌شی یانزه‌هه‌م: - ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ده‌ڵێن بۆ گۆڤاری ڕه‌هه‌ند ده‌رناچێت، چه‌ندین جار پرۆژه‌و پێشنیارمان بۆ کردون و داوای کۆمه‌کمان لێکردون و به‌ده‌نگمانه‌وه‌ نه‌هاتون... - له‌و شوێنه‌دا که‌ وزه‌ی فیکری هه‌یه‌ پاره‌ نیه‌، له‌و جێگایه‌دا که‌ پاره‌ هه‌یه‌ وزه‌ی فیکری نیه‌، ئه‌م دوانه‌ش به‌یه‌که‌وه‌ کۆنابنه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نه‌ ڕه‌هه‌ند و نه‌ هیچ گۆڤارێکی تیۆری جیدیتریش ده‌رناچێت... به‌شی دوانزه‌هه‌م: - خه‌یاكی چه‌نده‌ها ڕۆمانم له‌سه‌ردایه‌ که‌هه‌موویان کاتی زۆریان ده‌وێت، هێدی هێدی له‌ دیوانێکیشدا کار ده‌که‌م... - من هه‌ندێک ڕۆژنامه‌نوس، نه‌وه‌ک به‌ برا نازانم، به‌ڵکو به‌خراپترین و دزێوترین خه‌ڵکی کۆمه‌ڵی خۆمانیان ده‌زانم... - من حه‌زناکه‌م دڵی که‌س بشکێنم، به‌ڵام تاماوه‌یه‌کی درێژ و دیاری نه‌کراوی تر چاوپێکه‌وتنی رۆژنامه‌وانی ناکه‌م... به‌شی سیانزه‌هه‌م: (سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانه‌ نوێکه‌ی) - کێشه‌ی بارۆنی خه‌یاڵ له‌سه‌ره‌تاوه‌ تاکۆتایی ئه‌وه‌یه‌ که‌نازانێت له‌گه‌ڵ غه‌زه‌لنوسدا سه‌روکاری له‌گه‌ڵ چ کاراکته‌رێکدایه‌... - من نوسه‌رێکی مێژوویی نیم، من له‌سه‌ر ئه‌م ساته‌ ده‌نوسم، له‌به‌ر ئه‌وه‌ پتر تاریکی ئه‌م ساته‌ ده‌نوسمه‌وه‌، ئیدی نازانم تاریکی سه‌رده‌مه‌کانی تر چۆن بووه‌، من له‌مێژووی ئێستادا ده‌ژیم، ئه‌م مێژووه‌ ئازارم ده‌دات. پێم وانییه‌ مێژوویه‌کی جوان بێت... - خوێنه‌ر له‌بیرکه‌، به‌ڵام مرۆڤ له‌بیر مه‌که‌، خوێنه‌ر له‌بیرکه‌، به‌ڵام کۆمه‌ڵ له‌بیر مه‌که‌، خوێنه‌ر له‌بیرکه‌، به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ له‌بیر مه‌که‌. ئه‌مه‌ یاسا زێڕینه‌کانی ئیشکردنه‌ له‌بواری هونه‌ر و ئه‌ده‌بیات و فیکردا... به‌شی چوارده‌هه‌م: - کۆی ڕۆمانه‌کانی من زنجیره‌یه‌ک فه‌نتازیان، که‌ ده‌چنه‌ پاڵ یه‌ک و پێکڕا وێنه‌یه‌کی دیاریکراوی واقیع دره‌ستده‌که‌نه‌وه‌ - له‌م ڕۆمانه‌دا سه‌روکارم له‌گه‌ڵ مێژووی هاوچه‌رخی کوردستاندایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانه‌ بونیادیانه‌ی له‌دوای ساڵی دوو هه‌زاره‌وه‌ ڕویانداوه‌ - خه‌ڵکێک هه‌ن سه‌ر به‌ نه‌وه‌ی پێشوون، خۆیان پێیانوایه‌ کوردی زانی زۆر بلیمه‌ت و زمانزانی زۆر چاکن، به‌ڵام ئه‌مڕۆ من و زۆر که‌سی تریش که‌ ده‌یان خوێنینه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ پێیان پێبکه‌نین هه‌ستێکی ترمان به‌رامبه‌ر نوسینه‌کانیان نییه‌، ‌هه‌ڵبه‌ت ئه‌وانیش له‌خه‌ڵوه‌تی به‌ردینی خۆیانه‌وه‌ به‌زمانی ئێمه‌ پێده‌که‌نن به‌شی پازده‌هه‌م: - نیشاندانی جه‌سته‌و ڕۆح وه‌ک دوو فۆڕم که‌یه‌ک ماهیه‌تیان هه‌یه‌، به‌شێکی گرنگی ئه‌و په‌یامه‌ فه‌لسه‌فییه‌یه‌ که‌ ڕۆمانه‌که‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵیگرتوه‌ - ماجه‌لانی ڕاسته‌قینه‌و ماجه‌لانی خه‌یاڵی دوو پۆلی دژ و نه‌یار نین، به‌ڵکو دوو هاوڕێن - نزیکی پاڵه‌وانه‌کان له‌یه‌ک؛ له‌وه‌وه‌ ده‌‌که‌وێت نزیکییه‌کی قه‌ده‌ری بێت و ده‌بێت به‌ نزیکییه‌ک یان دوورییه‌ک که‌ گرێدراوی ئیراده‌و بڕوای خۆیانه‌ به‌شی شازده‌هه‌م: - ئه‌ده‌ب به‌ بۆچوونی من له‌ هه‌موو چالاکیه‌کانی مرۆڤ بڵندتره‌، هیچ زانستێک له‌ نرخ و به‌های ئینسانیدا ناگاته‌ ئه‌ده‌ب - ئه‌ده‌ب ده‌توانێت مامه‌ڵه‌ی زۆر ستاتیکی له‌گه‌ڵ سیاسه‌تدا بکات ئێمه‌ی کورد هه‌موو شته‌کان به‌ کورتی و سه‌تحی وه‌رده‌گرین، که‌ ده‌ڵێین "ئه‌ده‌ب نابێت له‌ژێر باڵی سیاسه‌تدا بێت" هه‌ندێک که‌س ئه‌مه‌ وا ته‌فسیر ده‌که‌ن وه‌ک ئه‌وه‌ی بڵێیت "نابێت سیاسه‌ت له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌بێت". ئه‌مجۆره‌ تێگه‌یشتنه‌ نیشانه‌ی نه‌خوێنده‌واری و بێئاگاییه‌ به‌شی حه‌ڤده‌هه‌م: - غه‌زه‌لنوس سه‌ره‌تای ده‌رکه‌وتنی مۆدێلێکی نوێیه‌ له‌ ڕۆشنبیر له‌ دونیای ئێمه‌دا که‌ ناچێته‌ هیچ پڕۆژه‌یه‌که‌وه‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تدا - بارۆن له‌جه‌وهه‌ردا خه‌یاڵی بۆ ئه‌وه‌ ده‌دوێت بیخاته‌ ژێر ڕکێفی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی و ئازادی خۆی ده‌ریبهێنێت. ده‌یه‌وێت ده‌سه‌ڵات له‌خه‌یاڵ موتوربه‌ بکات، نه‌وه‌ک خه‌یاڵ له‌ده‌سه‌ڵات موتوربه‌ بکات. له‌کاتێکدا غه‌زه‌لنوس و گوڵ سۆلاڤ و خانمی یابه‌حری ده‌یانه‌وێت سه‌ربه‌خۆیی جوانی و ئه‌خلاقیاتی جوانی بپارێزن به‌شی هه‌ژده‌هه‌م و کۆتایی: - شیعر و ده‌سه‌ڵات، شاعیر و پادشا دوو پۆلن ناگه‌ن به‌یه‌ک، مرۆڤ ناتوانێت ده‌سه‌ڵات و شیعر پێکه‌وه‌ کۆبکاته‌وه‌ - جوانی ته‌نیا شتێکی دونیایه‌ که‌ مرۆڤ ده‌بێت خۆی و له‌سه‌ر ڕێنمایی نه‌خشه‌ی خۆی و به‌ پێی ڕێگایه‌کی درێژ که‌ خۆی پیاده‌ڕوات بیدۆزێته‌وه‌ به‌شی پێنجه‌م: - ئەو گەڕەكەى منداڵيت تێدا بە سەربرد چ تايبه‌تمه‌ندييه‌ كى هەبوو تاچه‌ند له‌گه‌ڵ مندالانى گه‌رِه‌كدا په‌يوه‌نديت هه‌بوو به‌گشتى چيت له‌بيرماوه‌ له‌باره‌ى ئه‌و قۆناغه‌ى ته‌مه‌نته‌وه‌؟ + من منداڵی کۆڵان نەبووم، هاوڕێی گەڕەکم کەم بوو. زۆر زووزوو دەمان گواستەوە، تا تەمەنم بوو بە چواردە ساڵ، هەشت جار گواستمانەوە و من هەشت کۆڵان و هەشت گەڕەکی جیاوازم بینی. ئەوە هۆیەکی گەورەبوو، لە هیچ گەڕەک و کۆڵانێکدا ژینگەیەکی باش بۆ هاوڕێتی نەدۆزمەوە، ئەوەی لە منداڵییەوە زۆر بە یادەوەریمەوە نوساوە، پەیوەندی من بوو بە شتەکانەوە. مرۆڤ بە گشتی تۆزێک درەنگتر سیحر و جوانی مرۆڤ دەدۆزێتەوە... ئەوەی منداڵ زۆر شەیدادەکات، شتەکانە... نا وانەبوو، مرۆڤ بە هیچ بگرم و پێی سەرسام نەبم، بەڵام لە ڕاستیدا شتەکانم پێ سیحراویتر و سەیرتر بوو لە مرۆڤ. ئێستا کە بیر لە منداڵی دەکەمەوە، تەنیا کۆمەڵێک شت و کۆمەڵێک وێنە و کۆمەڵێک حاڵاتم لە یادماوە. تاکە دەموچاوێک لە دەموچاوی منداڵانی گەڕەکدا لە بیرم بێت، ڕوخساری کوڕێکی دراوسێمانە، ماڵەکەیان تەواو بەرابەر ماڵمان بوو، بەردەوام لەگەڵ کۆمەڵێک منداڵی تردا یاریدەکرد، ڕۆژ دەبووەوە تا شەو لەبەردەرگا بوو. زۆر هەژاربوون، بەڵام زۆر شتی هەبوو کە من نەمبوو، هەلوکی هەبوو، هەڵماتی هەبوو، مزراحی هەبوو، دەیزانی کۆلارە دروستبکات، من هیچ یەک لەو شتانەم نەبوو. بەڵام ئەوەی لە بیرمماوە، دەموچاوی گریاوی ئەو کوڕەیە، کاتێک باوکی مرد. کوڕێک بوو بە دوو لچی ئەستوور و برۆیەکی پڕ و پشتچاوێکی زۆر گۆشتنەوە... دیمەنێکی سەیری هەبوو کە یادەوری منداڵیم تا ئەمڕۆ بە فرمێسکەکانییەوە هەڵیگرتوە. لەوە بترازێت دەموچاوی منداڵانی گەڕەکم لە بیر نییە... بەڵام کۆمەڵێک شتی دیم لەبیرە، کۆمەڵێک تام و بۆن و دیمەن کە هێند زۆرن بۆم کۆناکرێنەوە. ئەو پەیژە ئاسنەم بە هەموو پلەکانییەوە لە بیرە کە بەسەریدا سەردەکەوتم بۆ سەربان، ئاسمانی منداڵیم لەبیرە کە شەو لە ژێر جێگاکەوە سەیرمدەکرد. سەیرترین شت لەلام ئەوەیە کە ئاسمانی منداڵی وەک ئاسمانی گەورەیی نییە... منداڵ ئاسمان بەجۆرێکی دی دەبینێت، قووڵتر و پڕ نهێنیتر... بەگشتی من لەو کەسانەم کە لە منداڵییەوە حەزێکی زۆرم لەسەیرکردنی ئاسمان هەیە، ڕۆژانە کەم تا زۆر دەبێت ماوەیەک سەیری ئاسمان بکەم، ئەوە عادەتێکی سەیرە لە منداڵییەوە بۆم ماوەتەوە، تەماشاکردنی ئاسمان کاریگەرییەکی دەرونی و عەقڵی قووڵ لە مرۆڤدا جێدەهێڵێت. ئەوەی زۆر سەرساممدەکات ئەوەیە ئاسمان هەر جارێک سەیریدەکەیت بەجۆرێکە. لە منداڵیدا دەمبینی، شەقام و خانوو و کۆڵانەکان هەمیشە وەک خۆیان وان، بەڵام ئاسمان وانەبوو، هەر کاتێک سەیرمدەکرد شتێکی تێدا بوو نەمبینیبوو. ئەو پەیژەیەی دەیبردم بۆ سەربان شتێکی گرنگی ژیانی منداڵیم بوو. وەک گووتم ژیانی منداڵی لەو کۆمەڵە وێنە و بۆن و تامانە دروستبووە. من چیرۆکم لەگەل منداڵانی تردا زۆر کەمە، بەڵام دەتوانم کتێبێک لەسەر ئەو شتە وردانە بنوسم... هەڵبەت کتێبێکی گرنگ دەرناچێت، چونکە پڕدەبێت لە حیکایەتی من لەگەڵ بۆنی شیر و تامی سینالکۆ و ڕەنگی شروب و ئەو شتانەدا... نامەوێت کتێبی وا بنوسم، بەڵام گەر بینوسم بە دڵنیاییەوە کتێبێکی سوریالی دەردەچێت دەربارەی منداڵییەکی سوریالی. - حەزدەکەم هەندێک زیاتر قسە لەسەر فەزاى كۆمەڵايەتى و سياسى شەستەكانى شارى سلێمانى بکەیت ؟ + لە شەستەکاندا شەیتان بەتەواوەتی هات بۆ سلێمانی، پێشتر تەنیا سەردانی دەکرد. وەک گووتم لە شەستەکاندا سروشتی ژیانی سیاسی بەتەواوەتی گۆڕدرا. شەستەکان گۆرەپانی شەڕی نێوان شیوعییەکان و پارتییەکان و شەڕی جەلالی و مەلایی بوو « وەک خەڵک بە زمانی سروشتی و سادەی خۆیان ئەو زەمان ناویاندەنا». هەموو ئەو شەڕانەش شەڕی خوێناوی بوون. لە هەمان دەمدا کولتووری شەقاوە و شەڕە چەقۆ زۆر برەوی هەبوو، ئەم کولتوورە زۆر تێکەڵ بە سیاسەت بووبوو. کۆڵانەکانی سلێمانی لەو سەردەمەدا سەحنەی سەدان چیرۆکی سەیربوون، کە هیچییان نەنوسراونەتەوە، شەڕی نێوان شەقاوەکان تێکەڵ بە شەڕی حیزەبەکان بووبوو، شەری شەخسی زۆر ئاسان دەبوو بە شەڕی سیاسی، شەڕی خێڵەکی و شەڕی حیزب لەیەک ئاڵابوو، بۆ نمونە شیوعییەکان و کانی ساردییەکان خەڵکێکی زۆریان بە خۆڕا لە یەک کوشت، من هۆکانی نازانم، بەڵام ئەوانەی لەوسەردەمەدا ژیاون، ئەو ڕووداوە ناخۆش و دڵتەزێنانەیان لە بیرە و هۆکانیشی دەزانن، هەفتانە یەکێک لە کۆڵانەکانی سلێمانیدا دەکوژرا. کوشتن تاکە زمان بوو. بەداخەوە ئەو مێژووە ڕاستەقینەیە نە مێژوونوسەکان نوسیویانەتەوە نە ئەدیبەکان نە سیاسییەکان. ئێستا سلێمانی شارێکە بێ مێژوو، هەموو شارەکانی تری کوردستانیش وان. ئێمە میللەتێکی زۆر ترسنۆکیین لە تەماشاکردنی مێژووی ڕاستەقینەی خۆماندا. ئەوەی زۆر بەلامەوە سەیرە، ئەوەیە ئەو هەموو تراژیدیا رۆژانەیە هیچ ئاسەوارێکی قووڵ و ڕاستەقینەی لە ئەدەبیشدا نابینیتەوە، من زۆر گاڵتەم بەوانە دێت کە باس لەوەدەکەن ئەدەبی کوردی، ئەدەبێکی واقیعییە. گەر ئەدەبی ئەو سەردەمە بە ڕاست ئەدەبێکی واقیعی بووایە، دەیان چیرۆک و ڕۆمانمان لەسەر تراژیدیای ناو کۆڵانەکانی سلێمانی لەبەردەستدا دەبوو، بەڵام کارەساتەکە لەوەدایە، هەندێک کەس کۆمەڵێک تێکستی ئایدۆلۆژی ئەو سەردەمەیان ناوناوە، ئەدەبیاتی واقیعی. سەیرکە... هەستدەکەم ئەو کەشوهەوا سیاسییەی کوردستان لە شەستەکاندا زۆر بەو کەشوهەوایە نزیکە کە لە باشووری ئیتالیای بیستەکان و سییەکاندا باڵادەست بوو، لەوێش ململانێی سیاسی و خێڵەکی و مافیایی بەشێوەیەکی قووڵ تێکەڵاوبووبوون. بەڵام ڕووداوەکانی ئەو زەمانی ئیتالیا تا ئەمرۆ سەرچاوەیەکی سەرەکی ئیلهامی چیرۆکنوسان و ڕۆماننوسان و سینەماکارانە، هەتا دواهەمین ڕۆمانی ڕماننوسی گەورەی ئیتالیا «ئەندریا کەمیلاری» «شەهید لە کراسێکی ڕەشدا»، هەر لەسەر ململانێی شیوعییەکان و فاشیستەکانی ئەو دەمەیە. کەچی لای ئێمە ئەو مێژووە نەچۆتە سەر کاغەز ... سلێمانی لە شارێک دەچێت، هەموو شەش مانگ جارێک تەواوی یادەوەری خۆی بسڕێتەوە، شارێکە بێیادەوەری... پاککردنەوەی بەردەوامی سەحنەی تراژیدیاکە بۆئەوەی تراژیدیای تری لەسەر نمایشبکرێت، ئەوەیە مێژووی سلێمانی. شارێکە مێژووی خۆی نازانێت ... هەستدەکەم کەس نایەوێت باسی ئەو مێژووەش بکات، چونکە هەمووان لە کوچەو کۆڵانەکانی ئەم شارەدا شتێکیان هەیە شەرمی لێبکەن. سڕینەوەی یادەوەری هونەرێکە سیاسییەکانی ئێمە بەکاریدەهێنن بۆ ئەوەی خۆیان بتوانن بژین و ئێمەش بتوانین لەگەڵیاندا بژین... بەڵام نابێت ئەدەب لە تاوانی سڕینەوەی یادەوەرییدا بەشداربێت، نابێت ... لە شەستەکانەوە مێژووی سلێمانی دڵڕەقی و خوێن و بێڕەحمی دەینوسێتەوە، نەوەک لێبوردن و ئەڤین و دڵنەرمی. ئەم شارە هێندە پڕە لە ڕوداو، هێندە پڕە لە تراژیدیا، هەندێجار بە خۆم دەڵێم «خودا ئەم شارەی بۆیە دروستکردوە، تا ڕۆماننوسی تیا لەدایکبێت». بەڵام هەستدەکەم هێزێکی گەورە یادەوەریمان دەسڕێتەوە، توانای گێڕانەوە و بیرکردنەوەمان تیادەکوژێت، گەر وانەبایە مێژووی سلێمانی خەزنەیەکی بێبڕانەوەی ڕووداو و چیرۆک و تراژیدیایە. - ده‌كرێت له‌ باره‌ى باوكته‌وه‌ بدوێيت ، به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ كه‌سايه‌تييه‌كى ديارو ناسراوى شارى سلێمانى بووه‌ به‌هۆى سياسه‌ته‌وه‌ به‌رده‌وام رِه‌وانه‌ى به‌ندينخانه‌كراوه‌ و له‌ دۆخێكى ناله‌ بارو ناهه‌مواردا ژياوه‌، ده‌كرێت باسى ياده‌وه‌رييه‌ كى خۆت بكه‌يت له‌گه‌ڵ باوكتدا چ له‌و كاتانه‌ى كه‌ له‌ناوتاندا بووه‌ يان له‌و كاتانه‌ى له‌ به‌ندينخانه‌دا بووه‌؟ + باوکم پیاوێکی شۆرشگێڕ بوو کە قەت شۆڕشی ڕاستەقینەی خۆی نەدۆزییەوە. وەک ملیۆنەها خەڵک کە باوەڕیان بە کۆمۆنیزم هێنا باوەڕی بە کۆمۆنیزم هەبوو، پێموایە تا کۆتاییش باوەڕی بە کۆمۆنیزم هەبوو، بەڵام هیوای پێی نەمابوو. ئێجگار سەختە باوەڕت بە ئایدۆلۆژیایەک هەبێت و هیوات پێی نەبێت. باوکم باوەڕی بە لایەنە شۆڕشگێرییەکەی مارکسییەت هەبوو، مارکسییەت لای ئەو تا ئەو جێگایە نرخی هەبوو کە ببێت بە فەلسەفەی شۆڕش. خۆی لە جەوهەریدا جووتیاربوو، لە منداڵییەکی زووەوە باوکی مردبوو، هەژارییەکی زۆری دیبوو، زوڵمی زۆر گەورەی چەشتبوو. گەرچی ڕیشەیەکی شێخانەی هەبوو، گەرچی سەر بە خێزانێک بوو بە حیسابی ئەو سەردەمە بە خانەدانەکانی ئەو زەمانە حیسابدەکران، بەڵام هەستدەکەم لە منداڵیدا فەرامۆشی و بێکەسییەکی زۆر قووڵی دیبێت کە تەواو ئینتیمای چینایەتی تێدا گۆڕیبوو. بە وردی نازانم، بەڵام دڵنیام حەوت ساڵ زیاتری لە بەندیخانەدا بردبووە سەر. لەدوای هەرەسی حەفتاوپێنجیش کاتێک بەر لێبوردنی ئەو زەمانە کەوت و گەڕایەوە، دوو حوکمی بیست ساڵ و حوکمێکی ئیعدامی لەسەربوو. یادگارییەکانی منداڵی من لەگەڵ باوکمدا زۆربەی گرێدراوی هاتنەسەر و دووری و گرتن و ئەو شتانەیە، کۆمەڵێک چیرۆکی دوور و درێژە کە هەر یەکەیان حیکایەتێکی سەربەخۆیە بۆ خۆی. بەداخەوە هەر یەکەیان چەند لاپەڕەیەکی دەوێت و باسکردنیان لێرەدا سەختە. بەڵام شتێک کە هەرگیز لە بیرم ناچێت، ئەو نیوەڕۆیەیە کە دوای ڕاگەیاندنی هەرەسی ساڵی 1975 باوکم گەڕایەوە بۆ ماڵێ، پیاوێکی ڕەشداگەڕاوی تاسەر ئێسقان ماندوو ، ڕوخاو، نائومێد، لە هەیوانەکەدا دانیشت و دەستیکرد بە گریان. پیاوێک بوو بە ئازایەتی و ئیرادە ناسرابوو، لەبەرئەوە کەسمان فرمێسکەکانی ئەو نیوەرۆییەی ئەومان لە یادنەکرد ... لەو ساتەوە شۆڕش لە ژیانی ئەودا تەواو بوو. پیاوێک بوو بیست ساڵ بە ڕۆح و دڵ بۆ شۆڕشێکی ڕاستەقینە گەڕابوو تیا بەشداربێت، نەیدۆزیبووەوە، لە ڕاپەڕیندا باوکم بۆ چەند سەعاتێکی کەم ئەو شۆڕشەی دۆزییەوە کە بە درێژایی ژیانی بۆی دەگەڕا ... بەڵام وەک دەڵێم تەنیا بۆ چەند سەعاتێکی کەم. ئێستا کە بیری لێدەکەمەوە، هەستدەکەم لەوجۆرە شۆڕشگێڕانەبوو کە تووشی وەهم نابن. لە ساتێکدا هەستیکرد ئەو جەنگ و شۆڕشانەی دەوروبەری هیچیان ئەو شۆڕشە نیین کە ئەو بۆی دەگەڕێت ، ئیدی خیانەتی لە بیروڕا و قەناعەتە شۆڕشگێڕەکانی نەکرد. نە شۆڕشی کرد بە پیشە، نەکردیشی بەو عەرەبانەی کاسبییەی ئەمڕۆ دەیبینیت. سیاسەت لەلای ئەو پیشەنەبوو، هەستدەکەم زۆر ڕقی لەوانەبوو کە سیاسەت وەک پیشە سەیردەکەن. دەیزانی زۆر خەڵک هەن قەناعەتیان بە هیچ شتێکی ئەو بزاوتە سیاسیانە نییە کە تیا چالاکن، بەڵام لەبەرئەوەی سیاسەتیان کردۆتە پیشە هەر بەردەوامدەبن... زۆر ڕقی لەوجۆرە خەڵکە بوو. من تا تەمەنم بوو بە پازدە ساڵ، پچڕپچڕ باوکم بینیبوو، ساڵی مانگێک یان دووان. وەکو بیروڕاش زۆر زوو لە یەکدی جیابووینەوە، من لە تەمەنی حەڤدە ساڵییەوە، کەوتمە خوێندنەوەی سارتەر و فرۆید و مارکۆزە، نیگای سوریالییەکان بۆ ئەدەب و ژیان زۆر کاریان تێکردم، دواتر خوێندنەوەی ماغوت و ڕامبۆ، تەواو منیان خستە سەر جۆرە خەتێکی تر. کە دەمبینی مارکسییەکان هەموو فەلسەفەکانی دونیا ڕەتدەکەنەوە، بە بیروڕای بۆرژوا و وردەبۆرژوا لەقەڵەمی دەدەن، پێم قەبووڵ نەدەکرا، تا ئێستاش کە مارکسییەکی لەوجۆرە دەبینم، ناتوانم گوێی لێبگرم. باوکم مارکسییەکی دۆگمائی نەبوو، بەڵام وەک هەموو مارکسییەکانی دونیا بڕوای وابوو مارکسییەت ڕۆژێک لە ڕۆژان سەرمایەداری دەڕوخێنێت ... ئەوەی بە شتێکی حەتمی دەزانی. بەڵام من ڕۆژێک لە ڕۆژان باوەڕم بە جۆرە تێزەیەکی وانەبووە. لە ساڵانی دوای راپەڕین ئێمە بەردەوام کۆڕمان دەگرت، چالاکییەکی زۆرمان هەبوو، ڕۆژێک لە بازاڕ کەسانێک دەیگرن و هەڕەشە لە من دەکەن، پێیان گووتبوو «وازبهێنێت بۆ خۆی باشترە». کە ئێوارە گەڕایەوە زۆر توڕە و بێتاقەت بوو، بانگیکردمە ژوورێکی تایبەت و پێیگووتم «کوڕم تۆ چی دەکەیت، وا هەڕەشەت لێدەکەن؟». من نەمزانی چی وەڵامبدەمەوە، گووتی « هەرچییەک دەکەیت، بیکە، بەڵام لە خەڵکی جاهیل مەترسە ... چونکە زۆر زۆرن. گەر لەوان دەترسیت لە ئێستاوە وازبهێنە و بۆ ئیشێکی تر بگەڕێ، بڕۆ کاسبییەکی تر بکە». دواجار سەیریکردم و گووتی «دەترسیت؟». گووتم «ناترسم، بەڵام خۆشیش نییە لە خۆڕا کەس هەڕەشەت لێبکات». پێکەنی و گووتی « من وەها وەڵامم دانەوە، دڵنیام ئەمشەو لەترسا ناخەون». ئەو تا مردیش وەرزشکاربوو، تەواو بە پێچەوانەی منەوە باڵابەرز و بەهێز بوو ... گومانی زۆری هەبوو من لە شەڕدا دەرەقەتی کەس بێم، لەوەشدا لەسەر هەق بوو. کە لەسەرەتای هەشتاکاندا من بریندارکرام و گیرام زۆر سەغڵەت بوو، کە بەربووم دوای باوەشکردن بە یەکدا، یەکەم قسە گووتی «کوڕم، من لە ژیانمدا لەوانەیە تەنەکەیەک فیشەکیان پێوەنابم، قەت رۆژێک لە ڕۆژان گوللەیەکم بەرنەکەوت، تۆ بۆ یەکەم فیشەک بەرکەوتیت؟». گووتم «لەبەرئەوەی من هەمیشە لە شوێنێکی خراپدا دەوەستم، شوێنێک گوللەکان بە ئاسانی بۆم دێن». زۆر دڵی خۆش بوو کە بەربووم، لەو ساڵانەشدا زۆر دڵی بە شیعرەکانم خۆشبوو، زۆر شادومان دەبوو کە بەباشە ناوی دەبیستم. ئێستاش کە کتێبێکی نوێم دەردەچێت، بیری لێدەکەمەوە و دەڵێم ئەفسوس لێرە نییە بیبینێت. زۆر حەزی لە ڕۆمان بوو، بەڵام سەد موخابن فریا نەکەوت هیچ ڕۆمانێکی چاپکراوی من بخوێنێتەوە. به‌شی شه‌شه‌م: - کاک بەختیار حەزدەکەم زیاتر قسەمان دەربارەی باوکت بۆبکەیت، باوكت له‌ كه‌يه‌وه‌ و چۆن په‌يوه‌ندى كردووه‌ به‌حيزبى شيوعييه‌وه‌ ؟ + بەر لە لەدایکبوونی من بە چەند ساڵێک باوکم شیوعی بوو. باوەڕناکەم باوکم بە عەقڵییەتی ڕۆشنبیرێک چووبێتە ناو حیزبی شیوعی، وەک ئەوەی بە مەتریالیزمی دیالەکتیک و مەتریالیزمی مێژوویی سەرسام بێت، باوکم لە هەستکردنێکی قووڵەوە بە چەوساندنەوەوە بووبوو بە شیوعی. جۆرە کۆمۆنیستێک بوو کە هەستێکی قووڵ بە عەدالەتی کۆمەڵایەتی بزواندبووی، رۆحێکی یاخیگەریی و فەردانی کردبووی بە کۆمۆنیست. من هەندێکجار پێمدەگووت «تۆ کۆمۆنیستێکی وجودی» یت، هەستم نەدەکرد ئەوە زۆر سەغڵەتیبکات. زۆر منداڵ دەبێت کە دەکەوێتە بەر ئیشی زۆر قورس، باپیری لە دایکەوە موڵکدارێکی گەورە دەبێت کە موڵکەکانی خۆی هەموو بەسەر کوڕەکانیدا بەشدەکات و شتێکی ئەوتۆ نادات بە کچەکان، بە ناچاری لە بەرزنجەوە دێتە شار بۆلای پورێکی خۆی بۆ خوێندن، تا شەشی سەرەتایی دەخوێنێت، لە بەدبەختیدا زۆر زوو ئەو پورەباشەی دەمرێت، ناچاردەبێت بچێتە سوپاوە لەوێ چەرمەسەری زۆردەبینێت، دواجار بەهۆی دەمەقاڵێیەکەوە لەگەڵ مودیری تەجنیدی ئەو زەمانەدا لە سوپا دەریدەکەن. کاراکتەرێکە زۆر لە «مارتن ئێدن» ی جاک لەندەن دەچێت. دەچێتە هەر شوێنێک هەناسەیەکی یاخیبوون لەگەڵ خۆیدا دەبات، لە هیچ جێگایەک لەگەڵ سەردەستەکانیدا تەبانابێت، ئەو ڕۆحە پر یاخیبوونەی، ئەو گەنجێتییە گەرمەی بەرەو باوەشی کۆمۆنیزمی دەبەن... وەک دەڵێم ئەو لەوانە نەبوو، کۆمۆنیزم فێری شۆڕشی بکات، تەواو بە پێچەوانەوە شۆڕشگێرێک بوو کۆمۆنیزمی وەک کەرەستە بەکاردەهێنا. بەدرێژایی هەموو ئەو ساڵانەی لە حیزبی شیوعی و قیادەی مەرکەزییدا بوو هەوڵیدەدا رۆحێکی شۆڕشگێرانە بکاتە بەر کۆمۆنیزم. شۆڕش لەلای چەمکی سەرەکی بوو نەوەک شیوعییەت، هەر لەبەرئەوەش بە هەموو حەماسێکەوە لەگەڵ قیادەی مەرکەزیدا ئیشیکرد. بە کورتی ئەوەی باوکمی لەوانی دی جیادەکردەوە ئەوەبوو، باوکم شۆڕشگێڕ بوو نەوەک سیاسی، ئەم جیاکارییە زۆر گرنگە، ئەوەی مرۆڤ سیاسی بێت و شۆرش وەک تاکتیکێکی سیاسی تەماشابکات شتێکە و ئەوەی مرۆڤ شۆڕشگێڕ بێت و سیاسەت وەک پرۆسەی مۆراڵیزەکردنی شۆڕش تەماشابکات شتێکی ترە، ئەو لە جۆری دووەم بوو. - له‌و كاته‌دا ژماره‌يه‌ك له‌ نوسه‌ران و شاعيرانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بۆمه‌به‌ستى سياسى ده‌هاتنه‌ ناو كۆبونه‌وه‌ كانى ماڵى ئێووه‌و په‌يونديان له‌ گه‌ڵ باوكت هه‌بوو ، ئاياهيچ كاتێك پێش هاتوه‌ باس و گفتوگۆ ده‌رباره‌ى ئه‌ده‌بيات و به‌گشتى پرسى كولتوورى بكرێت ياخود به‌رده‌وام له‌ باره‌ى سياسه‌ته‌وه‌ ده‌دوان؟ + هەڵبەت وابوو، بەڵام من زۆر منداڵ بووم. من باسی کاتێک دەکەم تەمەنم حەوت هەشت ساڵان بوو. ئەوەی منداڵ لەو تەمەنەدا وەریدەگرێت چەند ناوێکە و چەند وابەستەبوونێکی عاتیفییە بە شتەکانەوە. بۆ نمونە لەوسەردەمەدا مامۆستا حسێن عارف کە دەهاتە ماڵی ئێمە و باسدەکرا، بە شێوە هەیبەت و حورمەتێکی بێوێنەوە ناوی دەهات، ئەو لەسەرێکەوە ناسیاوی باوکم و مامم و لەسەرێکی دیشەوە ناسیاوی خاڵم بوو. لە ماڵی ئێمەدا ئەو وێنەیە هەبوو کە نوسەر شتێکی گرنگترە لە خەڵکی ئاسایی. ناوی چیرۆکەکانی کاک حسێنم لە منداڵییەکی زووەوە دەزانی، ناوی «چای شیرین و نان و کەوەری خوێناوی و کڵافەیەک ژانی توڕە»م دەبیست و نەمدەزانی چیین. گومان لەوەدا نییە ئەو شتانە کاریگەری خۆیان لەسەر خەیاڵی مرۆڤ بەجێدەهێڵن، بەڵام ئەوە کاریگەرییە چییە و چۆنە، مرۆڤ ناتوانێت بەوردی دەستی بخاتەسەر. شتێک لەو کاتەدا زۆر خەیاڵی وروژاندبێتم، بەرنامەیەکی خاڵم بوو لە ڕادیۆ، ئەو کات خەڵم لە ڕادیۆی کوردی بەغداد کاریدەکرد، هەندێجار هەواڵی دەخوێندەوە و هەندێ جاریش بەرنامەی پێشکەشدەکرد. یەکێک لەو بەرنامانە کە هەفتانە پێشکەشیدەکرد بەرنامەی ئایا ئەزانی بوو، کە کاتی ئەو بەرنامەیە دەهات دەبووایە هەموومان لە دەوری ڕادیۆکە کۆببینەوەو گوێبگرین. هەڵبەت ئەو هەواڵانەی لەو بەرنامەیەدا دەهاتن بۆ منداڵێکی بچوک زۆر سەرسوڕهێن بوو، من لەوەوە زۆر شتی سەیر دەیبزواندم. خەیاڵم بۆ شتی زۆر دوور دەڕۆیشت. بەڵام هەر ئەوە نەبوو، خاڵم کە دەهاتەوە بۆ سلێمانی و دەهات بۆ ماڵمان و باسی ناو دەزگای ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی دەکرد هەموومان دەحەپەساین، باسی ئەو گۆرانیبێژانەی دەکرد کە لە ڕادیۆوە دەمانبیستن، باسی عەلی مەردان و ڕەسول گەردی و گوڵبەهار و نەسرین شیروان، نوکتەکانیان و شەڕەکانیان، ژیانی شەخسی و عاتیفیان، باسی ئەوەی بۆ دەکردین چۆن ئیسماعیل یاسینی بینیوە، چۆن تەوقەی لەگەڵ «ام کلپوم» کردوە، چۆن نەزهەت یونس لە ستودیۆ کردوێتی بە شەڕ... هەموو ئەو شتانە فەزایەکی زۆر خەیاڵیان بۆ دروستدەکردم. پێم وایە هەموو ئەو شتانە پێکەوە پاڵێکی گەورەیان نابێت بە خەیاڵمەوە. لە ڕاستیدا مرۆڤ کە گەورەدەبێت لە بیری دەچێتەوە چۆن دروستبووە، لە کامە ڕوداو و کامە هەست خولقاوە، لەبەرئەوە دواتر نازانێت شتەکان چۆن هاتوون. مرۆڤ هەرگیز ناتوانێت بەهەمان ئەو ڕێگایەدا بگەڕێتەوە بۆ منداڵی کە پیایدا هاتووە. لەبەرئەوە هیچ ئادەمیزادێک بەوردی ناتوانێت پەنجە بخاتە سەر ئەو هێز و یادگاریانەی کە ڕۆڵیان لە داڕشتنی بیرکردنەوەو خەیاڵیدا هەبووە... منیش وام، ناتوانم ئەو شتانە تەواو دیاریبکەم. لەوە بترازێت باسی سیاسەت لەسەروو هەموو باسێکەوە بوو، تا ئەمرۆش باسی سیاسەت لە ماڵی کوردیدا لەسەروو هەموو باسێکەوەیە، ئەوە زیانێکی گەورەی بۆ بونیادی عەقڵیی منداڵ هەیە، کە گەورەدەبێت وادەزانێت سیاسەت تاکە سییەکە بۆ ژیان و هەناسەدان، قسەکردن لە سیاسەت دەبێتە تەنیا کەناڵ بۆ دروستبوونی کاراکتەری مرۆڤ، بەجۆرێک گەر مرۆڤ نەیویست قسە لە سیاسەت بکات وا دەردەکەوێت وەک ئەوەی نەتوانێت بیربکاتەوە. - هه‌ميشه‌ كه‌پياوه‌كان ده‌چنه‌ناو سياسه‌ت و شۆرِش ده‌بێت به‌خه‌ونێكى گه‌وره‌يان و له‌ گه‌ڵ هه‌مو ئه‌و ئاواره‌يى و شه‌رِو زيندان و ده‌ربه‌ده‌رييه‌ى كه‌توشيان ده‌بێت به‌شێكى زۆرى مه‌ينه‌تيو به‌دبه‌ختييه‌كان به‌جى ده‌هێڵن بۆ هاوسه‌رو مندا ڵه‌ كانيان ، به‌وپێ يه‌ى ئێوه‌ش خێزانێكى قه‌ره‌باڵخ بون و به‌هۆى چالاكى سياسييه‌وه‌ باوكت به‌رده‌وام له‌ زينداندا بووه‌ و له‌م حاڵته‌دا هه‌موو كێشه‌و ناخۆشيه‌ كان رِوبه‌رِوى كه‌سى يه‌كه‌مى خێزانه‌كه‌تان (دايكت) ده‌بووه‌ ، ده‌كرێت باسى دۆخى ئه‌و رِۆژگاره‌ى دايكت بكه‌يت و وێنه‌يه‌كى كه‌سايه‌تى ئه‌و و رِۆڵى له‌ ماڵه‌وه‌دا بخه‌يته‌ رو ؟ + لە ساڵی 1967 ـەوە بۆ ساڵی 1975 زۆربەی کاتەکە باوکم لە حاڵی خۆشاردنەوەدا دەژیا. قورسایی بەخێوکردنی ئێمە کەوتبووە سەر شانی مامم. دایکم هەمیشە ژنێکی بەسەبر و هێمن بووە، بەڵام ژیانمان لەوە قورستربوو کە بێکێشە تێبپەڕێت، لە منداڵی مندا دایکم هەمیشە بەدەست بێخەوییەکی زۆرەوە دەیناڵاند، زۆربەی شەوان تا بەیانی بە خەبەربوو، ئەوە ژیانی زۆر لێ تاڵکردبووین. هەڵبەت ئاسان نەبوو ژنێک بە پێنج منداڵەوە بەردەوام لە مەترسیدا بژی، ئەوەی تائێستا زۆر لە بیرمە ئەوەیە جارێک لەسەر باوکم زیندانیان کرد، لەساڵی 1972 دا بوو. ئەوکات سلێمانی لە ژێر دەسەڵاتی پارتیدا بوو، شەوێک بوو هەموومانیان گرت، شەوێکی باران بوو، پۆلیسی ئەوسەردەمە هەموومانیان بە پێخاوسی لە ماڵەوە تا ناو سەرا بە پێ بە ناو قوڕ و باراندا ڕاکێشا. دایکم دووگیان بوو، ئەوسا کەمالی شێخ غەریب بەڕێوەبەری پۆلیس بوو، سەرەتا ویستی هەموومان بخاتە تەوقیفەوە، بەڵام خەڵکێکی زۆر کەوتنەکار تا منداڵە وردەکانی بەرەڵاکرد، بەڵام ماوەیەکی درێژ دایکمی بەدووگیانی خستە زیندان. کولتووری گرتنی ژن لەسەر مێردەکەی، کوشتنی برا لە سەر براکەی، ئیهانەکردنی باوک لەسەر کوڕەکەی، بەعس داینەهێنا وەک ئەمڕۆ بەدرۆ بانگەشەی بۆدەکەن، بەڵکو زۆر لە پێش بەعسدا، حیزبە کوردییەکان خۆیان دایانهێنا، دایکم یەکێک بوو لە قوربانییە سەرەتاییەکانی ئەو کولتوورە. تادەمرم ئەو دیمەنەم بیرناچێتەوە کە کەمالی شێخ غەریب لە ژوورەکەی خۆیدا، ژووری بەڕێوەبەری پۆلیس دەستیکرد بەجنێودان بە باوکم و هەموو شیوعییەکانی دونیا، جنێوی بە ڕیشی مارکس و کەللەی لینین دەدا. دایکم پێیگووت «لە جیاتی ئەوەی جنێو دەدەیت ئازابوویتایە و بتگرتایە، فەوجێک پۆلیست ناردبوو بیگرن، ئەو لەدەرگای حەوشەوە بەناو هەموویاندا چووە دەرێ، بۆ بۆتان نەگیرا». ئەوە ئاغای مودیری پۆلیسی دەهریکرد، دەستی لە دایکیشم بەرزکردەوە و فەرمانی دا هەموومان حەپسبکەن. دایکم ماوەیەک لە زیندان بوو ... ئیدی بەوجۆرە بوو. هەموومان بەردەوام لە ترسدا دەژیاین، ژیانێکی بێوێنە سەخت بوو، بەلام دایکم ژنێکی بێئەندازە بە ئیرادە و تەحەمول بوو. لەو چەند ساڵەدا بەردەوام ئەوجۆرە چیرۆکانە دووبارەدەبوونەوە... ئیدی مرۆڤ دەبێت چاوەڕوانی چی بکات، ئەو سەردەمە هەمووانی فێری جۆرێک لە سەبر و هێمنی و دان بەخۆداگرتن کرد. من لە دایکمەوە فێربووم، چۆن مرۆڤ بەناو کارەساتدا بڕوات و نەکەوێت. - په‌يوه‌ندى باوكت له‌ گه‌ڵ كتێب دا چۆن بوو زياتر چ جۆره‌ كتێبێكى ده‌خوێنده‌وه‌؟ + کە من چاوم کردەوە کتێبخانەیەکی گەورە لە ماڵی ئێمەدا هەبوو، بەڵام لە سەدا هەشتای کتێبەکانی کتێبی سیاسی بوون، کارەکانی مارکس و ئەنگڵس و لینین و ماو و بلیخانیۆف و دەیانی تر هەموویمان هەبوو. بەڵام ژمارەیەکی گەورە ڕۆمانیشی تێدابوو. سەرەتا باوکم پتر ئەو کتێبە سیاسیانەی دەخوێندەوە، بەڵام لەم دواییەدا پتر حەزی بە ئەدەبیات بوو، هەتا چەند جارێک هەوڵی ڕۆماننوسینیشی دا، بەڵام من هەوڵەکانیم پێ خراپ بوو. جارێک زۆر بە ڕەقی پێمگووت کەواز لەوجۆرە نوسینانە بهێنێت. هێندە ڕەق کە ئێستا زۆر لێی پەشیمانم، دڵنیام نوسینەکانی زۆر لە نوسینی هەندێک لەو کەسانە باشتربوون کە ئەمڕۆ بە چیرۆکنوس و ڕۆماننوس خۆیان بە خەڵک دەفرۆشنەوە. ئەو زۆر باوەڕی بە زەوقی من و ڕۆشنبیریی من هەبوو، ئەو قسەیەی من وایکرد زۆر بیر لە نوسین نەکاتەوە. من هەرزەکار بووم ، زۆر دەمخوێندەوە، غرورێکی هەرزەکارانەی بێمانام تێدابوو، چاوەڕوانمدەکرد باوکم وەک دستۆفسکی یان کازانتزاکیس بنوسێت، یاخود هیچ نەنوسێت... هەڵبەت ئەوە چاوەڕوانییەکی زۆر بێمانابوو، بەڵام ئیدی من ئەو زەمانە بەوجۆرە بیرمدەکردەوە. دیارە ئەو کتێبخانەیەی باوکم و مامم چەند مایەی خۆشبەختی بوو، هێندە مایەی نیگەرانی و ترسیش بوو، ئێمە دەبایە بەردەوام کتێبەکان بشارینەوە، چونکە ماڵی ئێمە هەمیشە لەبەردەم هەڕەشە و پەلاماری پۆلیسدا بوو، کورسییەکی تایبەتیمان هەبوو بەجۆرێک دروستکرابوو بتوانین کتێبی زۆری تیا بشارینەوە، هەموو کتێبە سیاسییە زەق قاچاغەکانمان دەخستە ئەو کورسییەوە. جارجار مام یان باوکم سەری کورسییەکەیان لادەبرد بۆ ئەوەی کتێبێک دەربهێنن، ئەو ساتانە بۆ من ئێجگار مایەی دڵخۆشی بوون، من لەو کورسییەوە تێگەیشتم کە کتێب شتێکی ترسناکە، لە منداڵییەوە هەموومان فێرکرابووین کە لای کەس باسی نەکەین ئەو کورسییە کتێبی تێدایە. کە هەندێکجار ئەو کتێبانەیان لە کورسییەکە دەردەهێنا و من یەکێکیانم دەگرت بەدەستمەوە وەک ئەوەبوو شتێکی سیحراوی و موقەدەس بگرم بەدەستەوە. باوکم تا ئەم دواییەش بەردەوام دەیخوێندەوە، بەیانیان لە ژوورێکی موشەمادا بە خۆی و قەمسەڵەیەکی کۆنەوە لەبەردەم تاپۆدا عەریزەی دەنوسی، ئێوارانیش لە باغچە بچوکەکەی ماڵەوەدا بە دەستێک بیجامەی پاکەوە، لە ناو گوڵەکاندا دادەنیشت و دەیخوێندەوە، خوێندنەوە زۆر ئاسوودەی دەکرد. بە پێچەوانەی منەوە کە خوێندنەوە زۆر پەشۆکانم بۆ دروستدەکات. هەرکات دەیخوێندەوە ڕوخساری هێمنییەک و دڵنیاییەکی تێدەگەڕا. کە دەیخوێندەوە هەستی بە گەنجێتی دەکرد، جارێک گووتی «کتێب وادەکات مرۆڤ پیرنەبێت». - پێت وانييه‌ ئه‌گه‌ربه‌شێوه‌يه‌كى نارِاسته‌و خۆشبێت كاريگه‌رى ئه‌و رِۆحه‌ سه‌ركێش و ياخيوو نائارامه‌ى باوكتت له‌ سه‌ربێت كه‌له‌رِۆگارێكدا خه‌ڵكى به‌دواى ژيانێكى هێمن و بێوه‌ى دا ده‌گه‌رِان و به‌هه‌مو شتێك رِازى ده‌بون و ده‌ستيان به‌ كلاوى خۆيانه‌وه‌ گرتبوو ئه‌و خونى به‌گۆرِانى ده‌سه‌لات و دونياو ژيانێكى تازه‌وه‌ ده‌بينيو به‌ هيچ شتێك رِازى نه‌ده‌بو كه‌ببێته‌هۆى زه‌وتكردنى مافه‌كانى ؟ + لە پەنجا و شەستەکاندا شۆڕش و یاخیبوونی سیاسی ئاسۆیان هەبوو، دەکرا سیاسەت بە بارگەی ئەخلاقی و فیکری گەورە باربکرێت، شتێک لە سیاسەتدا هەبوو بە ئومێد و ڕۆمانسییەت و خەونەوە دەیبەستەوە، ئەمڕۆ سیاسەت ئەو ڕەهەندە فیکری و ڕۆمانسییەی خۆی لەدەستداوە . باوکم یەکێک بوو لە ڕۆحە سەرکەشەکانی نەوەی خۆی، بەڵام جۆرە سەرکێشییەک کە جیاوازە لە مانای سەرکێشی لای نەوەی ئێمە. جگە لەوە هەستدەکەم جۆرێک لە پەلەکردنی پێوەبێت گەر بڵێم سەرکێشی و یاخیبوونی فیکری من کۆپییەکی یاخیبوون و سەرکێشی باوکمە، یاخود درێژکراوەی ئەو یاخیبوونەیە بە شێوەی تر. هەر یەکەمان لە دوو ساتی مێژوویی جیاوازدا ژیاوین، سەر بە دوو نەوەی جیاوازین... من لەو کەسانەم کە خولیای خولقاندنی جیاوازی و بینینی جیاوازیم هەیە، نەوەک بە پێچەوانەوە، من کۆپی هیچ کەسێک نیم و حەزیش ناکەم کەس کۆپی من بێت. چ من و چ باوکم تاکە یاخی نەوەی خۆمان نین، باوکم و نەوەی پێش ئێمە بە گشتی جۆرە یاخیبوونێکیان هەڵبژارد کە زوو گەیشتە بەر دەرگایەکی داخراو. ئەوەی من لە باوکمدا زۆر ڕێزی دەگرم تەنیا یاخیبوونی نییە، بەڵکو ئەوەیە ئەو دروست زانی لە کویادا دەبێت بوەستێت و چۆن بوەستێت. یاخیبوونی نەوەی پێشوو لە نوشوستی گەورەدا کۆتایی هات، یاخیبوون شتێکە گەر نەزانیت چۆن مامەڵەی لەگەڵدا دەکەیت، دەبێتە هێزێکی شێوێنەری ترسناک بۆ کاراکتەری مرۆڤ، شۆڕش شتێکە بەدەگمەن دەتوانێت فریشتە دروستبکات، بەڵام ئاسان دەتوانێت کەسانی دیکتاتۆر و پاوانخواز و زەبرەوان گەورەبکات. شۆڕش شتێکی موقەدەس نییە وەک لە ڕاگەیاندنی ڕەسمیدا بانگەشەی بۆدەکەن، تەقدیسکردنی شۆڕش بەشێکە لە کولتووری مارکسی کە زیانی زۆر کوشندە و وێرانکەری بۆ مارکسییەت خۆی هەبوو. دواتریش لە هەموو حکومەتە پۆست کۆلۆنیالیییەکاندا، تەقدیسکردنی شۆڕش دەبێتە بەشێکی گرنگی کولتووری تەقدیسکردنی دەسەڵات. کە ئەمڕۆ باس لە پیرۆزی شۆڕشی کورد دەکەن، باس لە پیرۆزی ئازادی مرۆڤی کورد ناکەن، بەڵکو لەو ڕێگایەوە قودسییەت دەدەن بەو دەسەڵاتەی کە ئێستا هەیە. بەعسیش هەروای دەکرد، لە هەندێک جێگادا تەقدیسکردنی شۆڕش و تەقدیسکردنی دیکتاتۆرەکان دەبن بەیەک شت. تەقدیسی مرۆڤ و ژیان و ئازادی ئەوە مەبەستی یاخیبوونە، نەوەک تەقدیسی شۆڕش. باوکم لەو شۆڕشگێڕانە نەبوو کە بۆ دەسەڵات بگەڕێت، ئەو شۆڕشگێڕانەی دەکەونە دوای دەسەڵات، لەوانەیە ترسناکترین جۆری مرۆڤیان لێ دەربچێت، زۆر لە دیکتاتۆرە ترسناکەکانی مێژوو لەو جنسەن. لەبەرئەوە لە یاخیبووندا ئەوە گرنگ نییە مرۆڤ چۆن دەست پێدەکات، بەڵکو گرنگ ئەوەیە چۆن کۆتایی پێدەهێنێت زۆربەی حوکمدار و دەسەڵاتپەرستەکانی دونیای ئەمرۆ، رۆژێک لە ڕۆژان خەڵکی یاخی و شۆڕشگێربوون... بەڵام کەسی یاخی کە کەوتە دوای وەدستخستنی دەسەڵات «نەوەک وەدەستخستنی ئازادی»، ئیدی دەبێتە جانەوەرێکی ترسناک. لەبەرئەوە گرنگترین بڕیاری ژیانی باوکم «بەبڕوای من» ئەو بڕیارە نییە کە یاخی ببێت و ببێتە کۆمۆنیست، بەڵکو ئەو بڕیارەیە کە وازی لە سیاسەت هێنا... مانای ڕاستەقینەی یاخیبوون لە ژیانی ئەو پیاوەدا پتر لەوەی لە بڕیاری دەست پێکردندا دەربکەوێت، لە بڕیاری کۆتاییهێنانیدا دەرکەوت... من ئێستاش ڕێزێکی بێسنوورم بۆ ئەو کەسانە هەیە کە توانیان لە ساتێکی دروست و گونجاودا لە پارتی یاخود یەکێتی بێنەدەرێ، بێئەوەی بەرپرسیارێتی ئەخلاقی ئەم قۆناغە بخەنە ئەستۆی خۆیان... ئەوانە خەڵکی زۆر گەورەن لەلام. خەڵکێک هەیە لەگەڵ شۆڕشدا دەڕۆن بۆئەوەی بیانگەێنێتە دەسەڵات، خەڵکێکیش هەیە لەگەڵ شۆڕشدا دەڕۆن بۆئەوەی ویژدانی خۆیان ئاسوودەبکەن و مرۆڤایەتی خۆیان ڕزگاربکەن. من لە «غەزەلنوس و باغەکانی خەیاڵ» دا زۆر لەسەر ئەو تەوەرە وەستاوم... ئەوە یەکێک لە تەوەرە گرنگەکانی ڕۆمانەکەیە. نەوەی من لە یاخیبووندا کولتوورێکی جیاوازی نەهێنا... لە نەوەی ئێمەشدا هەر سیاسەت تاکە ئەسپی یاخیبوون بوو. یاخیبوون بە نوسین هەر لە خزمەتی یاخیبوونی سیاسیدا بوو، ئەدەب بەجۆرێک لە جۆرەکان هەر خزمەتکاری حیزب و دروشمە سیاسییەکان بوو. جیاوازییەکە لەوەدایە کە من و هەندێک لە نوسەرانی دیکەی ئەو نەوەیە، بەو خەتەدا نەڕۆیشتین. لە ڕاستیدا من سەر بە هیچ نەوەیەک نیم، هەستی ئینتیمام بۆ هیچ نەوەیەک یان گروپێک نییە، لە زۆر شتدا «هەڵبەت لە هەموو شتێکدا نا» هەستناکەم درێژکراوەی کەس بم، بەڵام من حەزناکەم قسە لە سروشتی یاخیبوونی خۆم بکەم... بە ڕاستی حەزناکەم.
	Copyright© bachtyar-ali.com. All rights reserved. Designed by AKAM EnG.